Tolosan (sosdialècte)

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Lo tolosan es una varietat occitana parlada dins l'airal de Tolosa. Aqueste sosdialècte lengadocian presenta d'afinitats e de transicions marcadas amb lo gascon. Sa varianta orientala es plan vesina de la vila mondina e mai s'i installèt istoricament dins qualques barris, que Tolosa es la capitala d'aquel airal mixt e doncas la ciutat per excelléncia ont se va trabalhar e far de comèrci. Per encausa d'aqueste ròtle la Gasconha tolosana a son torn recebèt una influéncia lengadociana marcada e se presenta actualament coma un espandi de transicion amb son article le e la h gascona per exemple.

La percepcion de diferéncia dialectala es remarcada simbolicament per un mot de salutacion cossí que faguèt que los locutors gascons designavan amb l'escais les cossís los lengadocians de Tolosa, que los gascons dison "coma va?" e pas "cossí va?".

Un dels escrivans mai importants e representatius del país mondin e de sa varietat es Pèire Godolin.

Limits entre gascon e lengadocian[modificar | modificar la font]

Los limits entre lo gascon e lo lengadocian son plan coneguts dempuèi l’enquèsta d'Edoard Bourciez en 1895. Son consideradas gasconas las comunas ont la -f- es remplaçada per una -h-. Atal, avèm la lista que seguís per la Hauta Garona [g : gascon. lg : lengadocian.] : Sent Cesert (g), Launac (g), Larrà (g) / Granada (lg). Daus (g) / Mervila (lg). Ausona (g), Selh (g), Bausèla (g), Còrnabarriu (g), Colomèrs (g) / Blanhac (lg). Pibrac (g), Legavin (g), Fontanilhas (g) / Salvetat Sant Gièli (lg). Plasença de Toish (g), Cunhaus (g) / Tornafuèlha (lg).

Los barris de Tolosa de Sent Martin deu Toish e Sent Simon (g) e totes les autes barris de Tolosa (lg).

Portèth (g), Pinçaguèl (g), Ròcas (g), Murèth (g) / La Crotz Falgarda (lg). Pins e Justaret (g), Labarta de Lèsa (g) / Goirans (lg), Clarmont le Fòrt (lg). Le Vernet (g) / Venèrca (lg).

Lagardèla de Lèsa (g) / Grepiac (lg). Beumont de Lèsa (g), Aurivalh (g) / Miramont (lg). Lagraça-Diu (g), Poi Danèu (g), Mauressac (g) / Autariba (lg). Espèrça (g) / Galhac Tolzan (lg).

Fonetica[modificar | modificar la font]

  • jo se pronóncia [ju]
  • "puèi", "despuèi" sonan [pèy], [despèy]

Morfologia[modificar | modificar la font]

  • L'article definit masculin es le al singular e les al plural. En contacte amb una consonanta levat de [p], [t] o [k] ven [lej], [li]) e [li] dins lo barri de Sant Çubran de Tolosa: lis amics. L'article definit femenin plural las ven en contacte amb consonanta levat de [p], [t], [k] [laj]).

Sas formas contractas son:

a + le(s) > al(s) de + le(s) > del(s) ([dez/deiz] davant vocala e [dej] davant consonanta manca [p], [t], [k] entà + le(s) > ental(s) ende + le(s) > endel(s) per + le(s) > pel(s) sus + le(s) > sul(s)

[au/as, déu/dés, éntau/entàs, éndeu/éndés, péu/pés, so/sos]

  • Lo tolosan utiliza totjorn lo partitiu de. Ex.: as de mica, jo vòli de crostas; aquò es de vin doç.

Conjugason[modificar | modificar la font]

La primièra persona del vèrb "èsser" es "som" [sun]

Segon Schnakenburg en 1840:

  • Al present de l'indicatiu lo vèrb 'aver' fa: èi, as, a, avèm, avètz, an e 'èstre' fa: som/soi, ès/siás, es, siam, siatz, son

'anar' fa: vau(c), vas, va, anam/anèm, anatz, van

  • A l'imperfach la primièra conjugason es: parlavi, parlavas, parlava, parlaven, parlàvetz, parlavon; la seconda: rendiá, rendiás, rendiá, rendiam, rendiatz, rendian; la tresena: rostissiá, rostissiás, rostissiá, rostissiam, rostissiatz, rostissian.
  • Al preterit la primièra conjugason es: parlèri, parlèras, parlèt, parlèren, parlèretz, parlèron; la seconda: rendèri, rendèras, rendèt, rendèrem, rendèretz, rendèron; la tresena: rostiguèri/rostiquèri, rostiquèras, rostiquèt, rostiquèrem, rostiquèretz, rostiquèron.

Lo vèrb 'aver': auguèri, auguères, auguèt/auguèc, auguèretz, auguèron Lo vèrb 'èstre': fosquèri, fosquères/fogués, fosquèt/fosquèc, fosquèrem/foguèrem, fosquèretz/foguèretz, fosquèron/foguèron

  • Al futur las conjugasons son totas parièras: parlarèi, parlaràs, parlarà, parlarem, parlaretz, parlaràn. 'aver fa': aurèi/aurè, auràs, aurà, aurem, auretz, auràn e 'èstre': serai/serèi, seràs, serà, seram, seratz, seràn
  • Al condicional son totas parièras: parlariá(i), parlariás, parlariá, parlariam, parlariatz, parlarian. 'èstre' fa: siriái/seriá, siriás, siriá, siriem, siriatz, sirian
  • Al conjontiu present la primièra conjugason es: parle, parles, parle, parlem, parletz, parlen/parlon, la seconda: rendòi == DE VERIFICAR! ==, rendas, renda, rendam, rendatz, rendon; la tresena: rostigòi, rostigas, rostiga, rostiqan, rostigatz, rostigan.

'aver' fa: aja/auja, ajas, aja, ajam, ajatz, ajan e 'èstre' fa: siá, siás, siá, siam, siatz, sián

  • Al conjontiu imperfach la primièra conjugason es: parlessi, parlessas, parlessa, parlèssem, parlèssetz, parlèsson, la seconda: rendessi, rendessas, rendessa, rendèssem, rendèssetz, rendèssan; la tresena: rostiguessi, rostiguessas, rostiguessa, rostiquèssen, rostiguèssetz, rostiguèssan.

'aver' fa: aguessa/auguessa, agueessas, aguessa, aguèssem, aguèssetz, aguèssen e 'èstre' fa: foguessa/fosquessa, foguessas, foguessa, foguèssem, foguèssetz, foguèssen

  • Lo participi passat de 'aver' es agut o 'augut e lo de 'èstre es estent.

Per mai d'informacions sus las conjugacions tolosanas Tableau synoptique et comparatif des idiomes populaires ou Patois de J. F. Schnakenburg http://books.google.fr/books?id=-9oTAAAAQAAJ&pg=PA19&lpg=PA19&dq=%22dialecte+toulousain%22&source=bl&ots=4qftzowx44&sig=6uYEn9XIBLli9WY0z6B3tboOEbE&hl=ca&sa=X&ei=kDj1UrmtEMi3hQeo3oDADw&ved=0CDsQ6AEwBDge#v=onepage&q=%22dialecte%20toulousain%22&f=false

Lexic[modificar | modificar la font]

Mots e locucions exclusivas (o partejadas amb un o maites dialèctes occitans) segon lo diccionari de Loís Alibert (63 de las 798 ocurréncias de "Toul." espleitadas) (http://mertyl.free.fr/dico/alibert.pdf) e lo diccionari occitan-francés de Nicolas Rey-Bèthbéder e d'autras fonts.

  • ac: o (pronom neutre)
  • acampar, v. tr. conduire un tropèl als camps, lo menar pàisser
  • acelar v. abrigar
  • acojolar v. coconejar
  • acojolar (s’) v. s'acocolir
  • adessiatz interj. prononciacion de 'adieu-siatz'
  • afisorlar: desgordir, afirolar (Aude)
  • afiu, m. ardor, vam
  • agit,-ida a. adrèit, biaissut ; aisit
  • agorrudar (s'), v. tr. fr. Se blottir; s'accroupir, s'asseoir sur les talons
  • agradèla: orselha (Rumex acetosa)
  • agrassolièr: fr. groseillier
  • agrò??, m. pollèn, espèrma; lactància
  • ahilar v. agusar, afilar
  • aubin, m. (Lupinus albus)
  • alhassa: alh salvatge (Allium vineale e divèrses)
  • alibòr: elebòr
  • alinjar v. tr. provesir de linge
  • alispal: alispada (fart de còps)
  • almòina, f. almòsna
  • amarraire,-a a. avar
  • amassa, adv. ensemble
  • amaurocar v. metre lo desordre
  • apachaunar v. apachonar
  • apatrassar (s'), v. tr. s'espaterrar ("S'étendre de son long")
  • ambe: amb
  • apuèi [apèy] prep. après
  • apèch, m. aglan o gland??
  • apedanhar, v. tr. elevar de bas en aut
  • apitarrar, v. tr. et tr. assadolar, afartar
  • arbelha, f. fr. Gesse chiche, jarosse (Lathyrus cicera)
  • argentièr m. Cistus
  • arjalàs m. argelàs
  • armaus m. armòlh, m. (Atriplex hortensis)
  • arrocar (s’) v. s’accroupir
  • atraç m. amàs, pilòt
  • atraçar, v. tr. Traçar un camin; amassar petit a petit
  • aubre: aibre
  • auèi: uèi
  • augneta, f. (Molinia caerulea)
  • auqueta, f. (Lampsana communis)
  • auriòla, f. (Centaurea calcitrapa)
  • avant: abans
  • avasar v. tr. e tr. emplir de tèrra
  • avelhèr m. bergeronnette (aucèl)
  • averigar, v. tr. verificar
  • babís m. (Onopordum acanthium)
  • badafi (a) loc. adv. a rofle, a baudre
  • badòrca, f. caforna, turna, soda, sodòt (endacòm mai: tuta)
  • balafi (a), loc. adv. a rofle, a baudre
  • baleja f. escoba.
  • balejar v. escobar
  • balet, m. galariá pichona al darrièr estatge d'un ostal
  • balòcha f. fèsta locala, bal
  • banhetja, f. borratge
  • baratar v. tr. e intr. parlar tòrt e a drech, bavardar
  • baula f. (Anthriscus cerefolium)
  • baume de font m. (Mentha aquatica)
  • bequèina, f. Animal fantastic
  • becut m. céser
  • bedòs, -òssa, adj. e s. quèc
  • berret de capelan m. fr. fusain
  • biardar v. intr. S'enfugir, far fugida
  • bibòtis interj. chut(-mut), cala!
  • bigard m. mostic que non pica
  • biscolon m. Ficaria ranunculoides)
  • biule m. (Populus alba)
  • blaisan m. (Euphorbia esula, falcata, helioscopia, sylvatica)
  • blanca f. agaça
  • blasèra, f. (Acer campestris)
  • blasinièr, m. (Cercis siliquastrum)
  • blat marés m. blat d'Espanha; blat banhat (donar ): enganar
  • blaus, m. pl. bolet pernicieux
  • blavàs m. (Polygonum fagopyrum)
  • bleta f. bleda-rave
  • bochòrla/botiòrla f. bocerla ; esquirau
  • boharica f. veissiga
  • bohòla m./f. vantard,a
  • bolòfa f. balòfa, aròfa, bòlfa, òlfa, òlba (fr. balle des céréales)
  • bòrda de las vacas f. estable
  • bòria f. abitacion
  • brauta f. baldra, baudra, brauda
  • brave,-a: gròs,ssa (un brave mòrs de carn)
  • ça que la/çaquelà conj./ad. pasmens, totun, emper (lemosin)
  • caboçat m. graulhet
  • càiger vi. càder, caire
  • caijuda f. casuda, caseguda
  • calimàs: canicula
  • camusseta f. cambriòla
  • canh,a n. can,a, gos, ssa
  • caravat (a) loc. ad. de cavalgons, a cambarèlas
  • carièra f. cadièra (rotacisme)
  • carrelòt m. carrerron, carreròt
  • caucic m. cardon (planta)
  • cela f. abric ; tenguètz-vos a la ~ al reveire
  • clarièja f. ariège, m. (Smilax aspera)
  • clucas f. pl. besiclas, bajaulas
  • còit,a a. cuèit,a
  • colac: alausa (peis. Clupea alausa)
  • delavàs m. avèrsa
  • despenjar vt. despéner, descrocar (de cortinas, un quadre…) ; ~ le telefòne
  • despuèi [despèy]
  • diguens m. dedins ; interior (cf. gascon 'deguens, dehens')
  • dimarts [dimar(t)s]
  • díver m. deure
  • díver vt. devoir. 'diu' : el/ela deu
  • dornèr m. aiguèra
  • draubir vt. (d)obrir
  • eishantar v. espantar
  • ende: per (cf. 'entà' gascon)
  • eres: eles
  • escàiger (s’) vp. escàder, escaire (advenir)
  • escaigença f. asard m. ; coïncidéncia.
  • escàiger vi. escàder, escaire ; arribar
  • escàiger (s’i) vi. reussir (vt.) m’i soi escaijut : ai escadut.
  • escaijuda f. escaduda, escasuda (succès)
  • escantir v. amortar, atudar, esténher. ~ la lutz : atudar
  • escaplevar [éskalléwa] v. bascular
  • fòrça ad. plan, mot, hèra (gascon) ; ~ plan  : fòrt plan
  • gafet,a n. dròlle, a; jove, a aprendís, sa
  • grafús adj. pudent, grossièr
  • gratolha f. pessigola
  • grèpia/grepia f. manjadoira (dels animals o de Nadau)
  • hauguèra f. falguièra.
  • haugar m. falguerar
  • hèr vt./vi. faire, far ; agir ; formar. hèr-s’i : s’aplicar, s’esforçar, trabalhar de valent. hèr a (+ nom deu jòc) : jogar a. hè a las cartas : jòga a cartas.

hèr (se) vp. se faire, se far ; devenir (per evolucion naturala o professionala) ; s’adaptar ; se nommar. se hè Labòrda : se sona Labòrda

  • herum m. odor fòrta f., lengabit, escaufit
  • hisança f. fisança, confiança.
  • hisar vt. fisar, confiar. Me hisi a tu : te fau fisança.
  • hoa f. tartarassa (aucèl)
  • hòc m. fuòc ; incendi
  • hormic m. formiga f.
  • jamès ad. jamai
  • jassers ad. ièr al ser
  • jaupar v. (gos)
  • jaupet m. (gos)
  • lauseta f. (a)laudeta (aucèl)
  • lèg, lèja a. laid,a lag, latja
  • leit: lièch
  • limac m. cagaraula
  • mai adv. mas, mès
  • malaut,-ausa a. malaut, a
  • mauagit,-ida a. maladrech, a, malbiaissut, -uda ; dificil, a
  • mauescàiger (s'i) vp. non escàder/escaire. s’i es mauescaijut : non a escadut/escasut.
  • mauescaijuda f. escac, fach de non escàder/escaire
  • mès adv. mas
  • mesoth m. mica ; mesolha
  • milh m. maís
  • mòrs m. bocada, morcèl, pauc
  • mos pr. pers. nos. Mos vesèm : nos vesèm (tanben s'i ditz 'nos')
  • nauca f. nauc, abeurador
  • nenèt,a mf. nen, a
  • nisèr m. nis (que s'i diu tanben)
  • nisar vt. nidar, nisar
  • nosar vt. nodar, nosar
  • pagèra f. soca, soc (fusta)
  • palagrilla f. andusac ("Sorte de bêche à deux pointes munie d'un talon pour l'enfoncer dans

la terre")

  • paliure m. (Paliurus australis)
  • patana f. patata, trufa
  • patanat m. ragost de patatas
  • pigòta f. variòla
  • pilòt m. pila, modòl
  • pinca f. pintada, pincarda
  • pinqueta f. pintada, pincarda ; fig pop neneta (fr. nana, nénette)
  • plan ad. fòrt, tras que (fr. très)
  • pleja f. pluèja
  • puèi [pèy]
  • quaucòm pr. ind. quicòm (que tanben s'i ditz)
  • reponchon m. (Campanula rapunculus)
  • res: res, ren
  • ríser vi. rire
  • roge,-oja a. rog/roge, -ja
  • ruca f. canilha (bèstia) (cf. cevenòl 'eruga').
  • sanglòt m. sanglòt
  • shascla f. soqueta, buscalha
  • siès a. num. sièis.
  • soc de nadau m. soca de Nadal
  • soent: sovent
  • tampar v. T tancar (uelh, botiga)
  • tanbens ad. tanben
  • targaina/targanha f. aranha
  • tataranha f. aranha
  • tesson m. pòrc
  • teule m. teulat (teit de teules)
  • tust m. (fam.) fr. antisèche, pompe (de 'tustar' copiar)
  • tustet m. plasentaria que consistí a tustar a una pòrta puèi s'enfúger autanlèu ; blaga telefonica f.
  • vedèth,-èra mf. vedèl, vedèla
  • vénguer vi. venir/véner, provenir
  • vita f. vida
  • volom m. ant. pila, pilòt
  • vrespalh m. vespertinada, repais de la tantossada
  • vrespalhar vi. vespertinar, far lo repais de la tantossada
  • vude, -a a. voide, a
  • vudar vt. voidar

Ligams[modificar | modificar la font]