Narbonés (sosdialècte)

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Lo narbonés es un sosdialècte lengadocian, considerat per Alibèrt coma de lengadocian meridional. S'espandís a l'entorn de Narbona, dins una part de Menerbés e de las Corbièiras, a quicòm pròche dins un triangle Felinas de Menerbés/Fitor/embocadura d'Aude. Plan segur, coma totis los parlars, son utilizacion es en casuda liura al profièit del lengadocian estandard dedins los mitans occitanistas. Coma endacòm mai, las personas qu'a l'ora d'ara coneisson los parlars locals d'un biais natural son lo monde nascut dins las annadas 1930. La sola operacion de collectatge de paraula dels "locutors naturals" (pr'aquò solament escrit) dins Aude es l'operacion "Vilatge al país" menada per dequnis cap-lòcs de canton.

Caracteristicas[modificar | modificar la font]

Aquesta varietat se compòrta globalament coma lo lengadocian meridional dins lo cas de l'evolucion del grop -CT- latin que resulta generalament en -it contra -ch a l'èst (pr'aquò existisson d'excepcions coma agachar o chauchàs. Per exemple : nuèit, fait, cuèit s'opausan a nuèch/nuòch, fach, cuèch/cuòch dels parlars del lengadocian central, oriental e septentrional.

Lo parlar narbonés a pasmens de caracteristicas originalas que foguèron pro pauc estudiadas.

Fonetica[modificar | modificar la font]

-La prononciacion [ø̞] de -u- i es generala. Ex: la luna s'i pronóncia [la'lø̞no].

-Lo sufix -ariá fa [a'rjɛ]. (prononciacion que se tròba pr'aquò entrò a Carcassona) -Coma en besierenc uèi i es vengut vuèi [bɛj].

-Una caracteristica mai d'aqueste parlar, coma dins d'autras varietats mai que mai litoralas lengadocianas, es la possiblitat de conservacion del son [ɔ] atòn (de costuma impossibla en lengadocian). Ex: un cròc > un croquet [kro'ket], en narbonés contra [kru'ket] dins d'autres parlars, "fonteta" [fonteto] e non, [funteto], ortet [ortet] e non [urtet], tronada [tronado] e pas [trunado]

-La prononciacion de la -m finala dins los substantius se fa generalament en [n] manca a Leucata (coma dins fum prononciat [fø̞n]), contràriament al carcassés e al lengadocian meridional que presenta [m]. Ex: a fum! [a 'fø̞n] (narb.) / [a 'fym] (carc.)

-Lo grop iss se pronóncia [js] e non pas [jʃ] contràriament als parlars interiors (manca dins lo sud de l'airal). ex : daissa-bòt [dajso'bɔt] (narb.) / [dajʃɔ'bɔt] (carc.)

Morfologia[modificar | modificar la font]

-L'article definit masculin i es lo e los coma a l'èst e s'opausa doncas al carcassés e al lengadocian meridional que presenta le/les a partir de Lesinhan vèrs l'oèst.

- (Tu) cantes, parles [es] contra -as [os] a l'oèst (a partir de Carcassona).

-Lo sufix feminin -ièira i es generalament triftongat, al contra de -ièra a partir de Lesinhan cap a l'oèst e dins las Corbièras. Ex: la prumièira [prœ'mjɛjro] a Narbona mas [prœ'mjɛro] a Lesinhan.

Aqueles primièrs traits caracterizan d'acostumada las varietats lengadocianas orientalas, e fan del narbonés, encara que siá abitualament restacat al grop meridional, un sosdialècte de transicion vèrs l'èst.

Manifèsta d'unas particularitats de conjugason:

- elis/elas cantan, sentisson, meton que fan [un] contràriament el besierenc que ditz [u].

- L'emplec, fòra dins lo nòrd del parlar (menerbés èst), del son [ts] dins la conjugason. Ex: Qué disètz? [kedi'zɛts].

- Lo sufix "-ís" prononciat coma "-itz" es generalizat, emai dins de cases contraris a l'etimologia, probablament per analogia amb ditz. Aital bastís o florís s'i pronóncian [basˈtits] e [fluˈɾits].

- Emplèc del sufix "-igu" contra -isqu- cap a l'oèst: "Cal que florigue", floriguèt

- La conjugason del vèrb èsser es bastida mai que mai sus siá. La primièra persona del present i es siáu [ˈsjɔw] (pasmens amb doas franjas de [ˈsɛj]) mentrer qu'es siái en montpelhierenc ([ˈsjɛj] en montpelhierenc central e [ˈsjɔj] en occidental), e [ˈsɔj] en besierenc). Lo paradigma d'aqueste vèrb al present es lo seguent: (ieu) siáu [sjɔw], (tu) siás [sjɔs], (el/ela) es, nosautris/nosautras siám [sjɔn], vosautris/vosautras siátz [sjɔts], elis/elas son [sun].

Atal meteis pel preterit siaguèri [sjɔ'gɛri].

siaguèt es prononciat [sjo'gɛt].

Lexic[modificar | modificar la font]

- Enfin d'unas particularitats de lexic e de formas originalas :

carbassa per cogorda, caveta per botelha, cantina, galinat per pol, gal, can per gos, manhac (tèrme afectiu) /...

-Quauques plurals masculins en -is (pronoms, advèrbis, adjectius). Ex: quauquis còps, autris còps, los gròssis proprietaris, vòstris gosses Aqueste plural caracteriza puslèu lo grop leng. meridional.

- contraccion de ambe lo e ambe los en ambe'l ambe'ls que se pòdon realizar [a'bel/am'bel/a'mel/a'bes/am'bes/a'mes] o ben [a'bal/am'bal/a'mal/a'bas/am'bas/a'mas] ex: "siás vengut ambe'l costume del dimenge!" [sjɔj ben'gœt am'bel kus'tœme dal di'mendʒe]

- prononciacion [dal] e [das] de del e dels

-localament (proximitat ambe lo catalan) ant per ont ex: "ant vas, d'ant venes?" formula per se saludar.

- contraccion de cap a en "capa" ['kapɔ] ['kɔpɔ] ex: capa'l cèrç

- dequnis, dequnas ("dequinis/as" en respectant la nòrma) al sens de d'unes, d'unas (fr. certains, certaines ou quelques uns, quelques unes). ex: dequnis còps m'embaranes! [de'kœnis'kɔts]. Cal notar qu'aquesta variacion se pòt ausir dins totis los Pireneus lengadocians mas es pas relevada dins cap de diccionari. Se trapa dins la parabòla de l'enfant prodig de Quergut (parlar donasanenc) de l'atlàs lingüistic lengadocian per exemple.

-Localament (Corbièiras) fèrme per plan de, fòrça (advèrbi de quantitat) ex: n'i a fèrme d'angleses. Cal remarcar qu'aquela isoglòssa lexicala al sud de lengadòc entre "plan de" (oèst) e "fòrça" (èst) seguís a a pauc près lo flume Aude dins la plana entremièg los países narbonés e besieirencs, Coma la que separa "fait" de "fach".

La transicion entre los parlars narbonés e carcassés es plan fosca. Lo parlar de Lesinhan pòt èsser tengut coma lo parlar intermediari entre aqueles dos. Se pòt remarcar que dins las Corbièiras al tèrme de Lesinhan la coabitacion dels articles masc. "le" e "lo" se manifèsta d'un biais original per l'utilisacion de "lo" coma demonstratiu a costat de l'emplec de "le" coma article definit masc. normal. ex : "Le fraire de Joana es lo qu'a la casqueta roja"

Nòstre paire[modificar | modificar la font]

« Nòstre paire, qu'ètz al cèl, que vòstre nom siá santificat, que vengue vòstre reinatge, que vòstre voler se face al cèl amai en terra, donatz-nos vuèi lo pan de las jornadas, perdonatz-nos nòstras ofensas coma las perdonam a los que nos an ofensats, ne nos laissètz pas abauchar en tentacion, mas preservatz-nos de mala mòrt. Atal siágue. »