Euclides

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
exemple de tèxte
Euclides

Euclides, en grèc Εὐκλείδης Eukleidês (nascut vèrs -325, mòrt vèrs -265 a Alexàndria) es un matematician de la Grècia antica poiriá aver viscut en Africa, autor dels Elements, que son considerats coma l'un dels tèxtes fondadors de las matematicas modèrnas.

Biografia[modificar | modificar la font]

Se sap pauc sus la vida d'Euclides. Contemporanèu d'Arquimèdes (-287 a -212), nasquèt vèrs -325 e moriguèt vèrs -265[1].

Partiguèt en Egipte per ensenhar las matematicas jol reialme de Ptolemèu Ièr. Trabalhèt al musèu d'Alexàndria e a l'escòla de matematicas. Amb sos disciples, menèt fòrça trabalhs de recèrcas.

Los Elements de geometria[modificar | modificar la font]

Icòna de detalh Article detalhat : Elements d'Euclides.
Un fragment dels Elements d'Euclides trobat a Oxirinque.

Los Elements son una compilacion de saber geometric e restèron lo nuclèu de l'ensenhament matematic pendent prèp de 2000 ans. Es possible que qualques resultats contenguts dins los Elements sián pas d'Euclides, mas l'organizacion de la matèria e son expausat son sieus.

Los Elements son dividits en tretze libres:

  • los libres 1 a 6: geometria plana,
  • los libres 7 a 9: teoria dels repòrts,
  • lo libre 10, la teoria dels nombres irracionals d'Eudòxe,
  • los libres 11 a 13, geometria dins l'espaci.

Lo libre s'acaba per l'estudi de las proprietats dels cinc polièdres regulars e una demostracion de lor existéncia. Los Elements son remarcables per la clartat amb la quala los teorèmas son enonciats e demostrats.

Se publiquèt mai d'un milièr d'edicions manuscritas dels Elements abans la primièra version imprimida en 1482. La rigor es pas totjorn a la nautor dels canons actuals, mas lo metòde consistent a partir d'axiòmas, de postulats e de definicions, per deduire un maximum de proprietats dels objèctes considerats, tot dins un ensemble organizat, èra novèl per l'epòca. Los Elements devon lor succès a lor superioritat d'organizacion, de sistematizacion e de logica mas pas d'exaustivitat (ni conica, ni resolucion per neusis[2] o ajustament). Las darrièras recèrcas entrepresas en istòria de las matematicas tendon a provar qu'Euclides es pas lo sol autor dels Elements. Foguèt vertadièrament acompanhat d'un collègi de disciples avent totes participat a lor elaboracion.

La geometria coma definida per Euclides dins aquel tèxte foguèt considerada pendent de sègles coma la geometria e foguèt dificil de cambiar de modèl; Nikolai Ivanovich Lobachevskii foguèt lo primièr qu'ensagèt oficialament tre 1826, seguit per János Bolyai, mas la legenda ditz que foguèt pas pres al seriós fins a la mòrt de Gauss, quand se descobriguèt dins los borrolhons d'aquel darrièr qu'aviá tanben imaginat de geometrias non euclidianas.

Euclides (segon una pintura del sègle XV)

Dins sos libres, Euclides utilizèt sens la demostrar una proprietat de las drechas, lo "postulat d'Euclides", que s'exprimís a l'ora d'ara en afirmant que per un punt pres fòra d'una drecha passa una e una sola parallèla a aquela drecha.

Existís essencialament tres sòrtas de geometrias :

  • aquela qu'admet lo postulat d'Euclides e que se nomena geometria euclidiana,
  • aquela qu'admet lo postulat que ditz que per un punt pres fòra d'una drecha passa pas cap de parallèla a aquela drecha e que se nomena geometria esferica o geometria riemanniana,
  • aquela qu'admet lo postulat que ditz que per un punt pres fòra d'una drecha passa una infinitat de parallèlas a aquela drecha e que se nomena geometria de Lobatchevski.

Riemann mostrèt qu'un modèl de la geometria esferica es la geometria de l'esfèra ont las drechas son los meridians o grands cercles. Poincaré donèt un modèl de la geometria de Lobatchevski. Coma aquelas tres geometrias an de modèls, i a pas rason de ne privilegiar una puslèu que l'autra. La teoria de la relativitat d'Einstein portèt un cop fatal a la geometria d'Euclides en mostrant la corbadura de l'espaci. En efèit quand l'espaci se corba, abandona son aspècte euclidian.

Euclides s'interessèt a l'aritmetica dins lo libre 7. Definiguèt la division que se nomena division euclidiana e un algoritme per calcular lo pus grand comun divisor (PGCD) de dos nombres, conegut jol nom d'algoritme d'Euclides.

Òbras d'Euclides[modificar | modificar la font]

Estatua d'Euclides a Oxford
  • Elements (vèrs 300 ab.C.). Los quinze libres dels elements geometrics d'Euclides (traduccion (fr) de Denis Henrion, 1632) sur Gallica. Los dos darrièrs libres son apocrifes. Lo libre XIV seriá d'Ipsiclès).
  • Donadas (94 teorèmas)
  • Introductio harmonica, ont parla de musica ;
  • Optica e Catoptrica ;
  • De la division dels poligòns (De divisionibus), obratge contestat e que ne demòra qu'una version latina;
  • Los Porismes, restituits d'aprèp l'analisi daissada per Pappus e publicats en 1860 a París per Michel Chasles.

Nòtas[modificar | modificar la font]

  1. (fr)[url=http://www.bibmath.net/bios/index.php3?action=affiche&quoi=euclide%7Ctitre=Euclide d'Alexandrie]|site bibmath.net
  2. Una construccion per neusis o par enclinason es una procedura de construccion utilizant una règla graduada e consistent de construire un segment de longor donada que sas extremitats se tròban sus doas corbas donadas

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]

Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]

Podètz tanben consultar los articles seguents suls autres projèctes Wikimedia :

Ressorsas multimèdia sus Commons.

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]