Còrs

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.

Mapa dels dialèctes còrses
Mapa dels dialèctes còrses

Lo còrs es una lenga romanica parlada en Corsega e tanben, dins l'absolut, dins lo nòrd de Sardenha ont los dialèctes sasserés e gaddurés son de tipe còrs. Es fòrça pròche de l'italian. Los lingüistas considèran de mai en mai que lo còrs es una lenga per elaboracion, qu'es distinta de l'italian dins son desvolopament normatiu e formal (pasmens lo còrs amb l'italian forman un diasistèma comun). A qualques 150 000 parlants natius, que l'utilizan sovent sonque a l'oral, en servant l'italian o lo francés per l'escrit. Ça que la lo còrs se desvolopa de mai en mai coma lenga escrita gràcias a certans sectors renaissentistas.

Somari

[Modificar] Dialèctes

Lo còrs se dividís en dos dialèctes principals:

  • Cismuntanu, parlat a Capicorsu, Bastia, Aleria, Corti e Balagna, amb una fòrta influéncia toscana.
  • Ultramuntanu, Parlat a Aiacciu, Vicu, Sartena, e Bonifaziu, e mai dins lo nòrd de Sardenha amb los parlars sasserés e gaddurés.

[Modificar] Caracteristicas

  • Las I e U longas latinas evolucionan en lo cismuntan en É e Ó (pélu, gargamèla) e en ultramuntan en Í e Ú (pílu, gúla); los limits d'aquesta division son entre lo país de Sartena, Levie e Sta Lucia di Pòrte Vejchu.
  • Lo grop latin LJ de melju, palja deven en ultramuntan meddu, padda e en cismuntan L' o LL mel'u o mellu e palla; lo limit se trova entre Coti e Chiavari, Santa maria de Siche, Palneca e Solenzara.
  • Las consonantas latinas C, T e P (locu, rota, nepote) devien en ultramontan K, T e P (loku, rota, nipote) e en cismuntan G, D e B (logu, ròda, ribode); lo limit se trapa entre Calcotoggio, Bocognano e Ghisonaccia.
  • Lo grop latin LL (collu) deven en ultramuntan DD (koddu) e en cismuntan LL (kollu). Lo limit se trapa entre Calcatoggio, Ghisone e Aleria.
  • A Bonifaziu se mantenon encara los trachs ligurs importats lo 1195, e a Cargise se mantenon encara trachs grècs.
  • Al cismuntn, malgrat l'influéncia toscana, se mantenon sustrats similaras al del sard, com:
  • Mantenença de zònas intermitges a on mantenon intacta la vocala tonica latina (kuistu, kuillu, prummissa, duve, gunnu, nucí).
  • Manten la DD alloc de LL (iddu, idda, iddi, idde), (undu vòle-pas lo vòli, un da pigli-l'aganchi pas).
  • Manten D dempús de N, coma nonza (italian nozza) e mansa-tròp.
  • Fort substrat ligur: los sufixes -asco, -inco, los noms ètnics coma Bisincu (d'Evisa), Urnasincu (d'Ornaso), Prupianincu (de Propiano), Sundincu (qui viu dessús) e Ghjundincu (qui viu dessota).
  • I a tanben un substrat etrusc: tafone o zafna (italian buco), tarcanu (çò de mielhor)-tarxi, lo vèrb falare (davalar) que proven del preindoeuropeu fala (Falerii, Fallerona).

[Modificar] Situacion lingüistica

Se calculava que lo 1981 lo 75 % dels còrs originaris de l'Illa parlavan los còrs. La creissença demografica, totun, es fòrça bassa per l'emigracion forçada. Segon una enquèsta de l'INSEE facha lo 1977 sus l'emplec e coneissença de la lenga, donèt unes resultats:

  • 100 % dels òmes nats a l'Illa parlan lo còrs
  • 74 % dels originaris d'Aiacciu.
  • 84 % dels de Bastissiá
  • 80 % de las femnas nascudas a l'Illa
  • 78 % dels mainatges.

Aital, se calcula que lo 79 % de las tèstas de familha de l'Illa parlan de còrs, e lo 59 % dels filhs lo parlavan encara.

Pendent lo sègle XIX, la lenga de cultura dels còrses foguèt l'italian toscan normatiu. La messa se fasiá en italian enquia lo 1925; quitament uèi jorn, lo 40 % de las televisions de l'illa recebon la television italiana, e la segonda lenga a l'institut mai sollicitada es l'italian.

Des del 1974 s'aplica la Lei Deixonne en l'ensenhament del còrs, e des del 1988 lo còrs es ensenhat coma matèria a totes los estudis de l'illa. Existisson tanben las E Cardelline, d'estudis maternals a on l'ensenhament se fa totalament en còrs, mas ne dispausam pas del numerò. Segontes de fons nacionalistas, sonque lo 20 % dels mainatges de l'illa s'exprimisson abitualament en còrs. Existís tanben la Universitat de Corti, gaireben alternativa, a on se pòdon estudiar de carrièras de letras amb qualques matèrias en còrs.

Des del 1972 lo grop Scola Còrsa trabalha per la difusion de la lenga en los mejans de comunicacion e a l'escòa. D'aquesta manièira, lo 1996 i aviá 18 000 mainatges còrses qu'avián fach la primària en còrs o ben l'avián estudiat a l'escòla, e lo 1998 acresquèron a un total de 27 459 mainatges còrses (lo 85 % de l'alumnat total de l'illa) que fasián l'"Ensenhament bilingüe". La lenga gaudís d'un estatut particular: se garantís l'ensenhament del còrs en lo sistèma public e s'ofrís un real sistèma bilingüe. Des del 1998 lo bilingüisme consistís en tres oras setmanalas en de còrs, e des del 2000 està previst l'emplec rutinari del còrs en l'organizacion dels oraris, un cors bilingüe a parvulari e 29 en primària (èran fins ara 17). Veire tanben: Literatura còrsa

[Modificar] Bibliografia

  • FALCUCCI, Francesco Domenico. Vocabolario dei dialetti della Corsica. 1915
  • MARCHETTI, Pascal. Intricciate è cambiarine. Éd. Beaulieu, 1971
  • CECCALDI, Mathieu. Dictionnaire corse-français. Éditions Klincksieck, 1974
  • MARCHETTI, Pascal. Le corse sans peine (U corsu senza straziu). Chennevières sur Marne: Assimil, 1974
  • MELILLO, A.M. Profilo dei dialetti italiani: Corsica. Pisa: Pacini Editore, 1977
  • AGOSTINI, Pàulu Marìa. L'usu di a nostra lingua. 1984
  • FUSINA, Jaques. Les racines de la vie, La Corse naturelle. Paris: Éditions CRITT/DRAE/DRT, 1991
  • SAINT-BLANCAT, C. (a cura di). La Corsica. Identità Etnico-Linguistica e Sviluppo. Padova, CEDAM, 1993
  • FUSINA, Jaques. Parlons Corse. Paris: Éditions L'Harmattan, 1999
  • MARCHETTI, Pascal. L'usu còrsu (diziunariu corsu-talianu-francese). Éditions Stamperia Sammarcelli, 2001
  • DURAND, Olivier. La lingua còrsa. Brescia: Paideia Editrice, 2003 - ISBN 88-394-0674-3

[Modificar] Ligams extèrnes

Recuperat(ada) de "http://oc.wikipedia.org/wiki/C%C3%B2rs"
Espleches personals