Bernat Etxepare

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar
Linguæ Vasconum Primitiæ

Bernat Etxepare (?Sarrasqueta, Reiaume de Navarra, c. 1480-?) qu'ei l'autor deu purmèr libe coneishut de la literatura basca. Que viscó ua epòca hèra complèxa deu reiaume de Navarra, peus afrontaments enter l'Ostau de Labrit e Carles Quint. Que pareish Bernat que sostiengó Carles e ad arron hèit empresoar per Joan II de Labrit.

Qu'escrivó Linguae Vasconum Primitiae (Primícias de la lenga deus vascons), tirada a Bordèu en 1545, ua recopilacion de quinze composicions en vèrs, precedida d'un prefaci en pròsa. Qu'ei escriuta en dialècte baish-navarrés. Duas de las soas composicions que son de tèma religiós, dètz de tèma amorós, un poèma autobiografic e dus poèmas d'elògi a la lenga basca. L'autor relata, dens lo poèma autobiografic, lo son empresoament en Bearn per ua acusacion faussa de traïson. Etxepare que causí tèmas innovadors qui non s'èran pas jamei emplegats dens la lirica populara basca. Qu'utilizè la tecnica deu bertsolarisme, per'mor que non coneishèva pas la metrica de la poesia culta. Per aquò, qu'ei considerat com un poèta popular, lo libe deu quau èra probablament escriut entad estar cantat. Lo tèma de l'amor qu'ei tractat frescament (sembla aqueth de las cantigas d'Anfós X de Castelha e deu Libe de bon amor de Juan Ruiz, l'archiprèire de Hita). L'autor que's situa luenh de la lirica cortesana ideau de l'Edat Mejana europèa, per'mor que tracta d'ua manièra naturau lo tèma de las relacions amorosas, shens platonisme, mes arron lo Concili de Trent aquò vadó inacceptable. Las errors qui, segon la navèra poesia de la Renaishença, avèvan los mètres, las mesuras e las rimas popularas causidas per Etxepare, qu'estón durament criticadas per Oihenart.

A diferéncia de Joan Leizarraga, Etxepare non se preocupè pas de crear ua lenga basca unificada, per'mor lo son but qu'èra de hèr conéisher la lenga basca. Per aquò, qu'escrivó dens lo dialècte qui coneishèva, lo baish-navarrés de l'èst. L'ortografia d'Etxepare qu'ei irregulara, per'mor qu'ei basada sus l'oralitat e per'mor que mancava de modèus escriuts.

Tèxt originau Escritura modèrna Occitan
Heuscara ialgui adi cãpora. Euskara ialgi hadi kanpora. Lenga basca, vè dehòra !
Garacico herria
Benedicadadila
Heuscarari emandio
Beharduyen thornuya.
Garaziko herria
benedika dadila
Euskarari eman dio
behar duen tornua.
Lo País de Cisa
be sia benedit !
Qu'a balhat au basco
lo reng qui devèva aver.
Heuscara ialgui adi plaçara. Euskara ialgi hadi plazara. Lenga basca, vè a la plaça.
Berce gendec usteçuten
Ecin scribaçayteyen
Oray dute phorogatu
Enganatu cirela.
Bertze jendek uste zuten
ezin eskriba zaiteien
orain dute frogatu
enganatu zirela.
Las autas gents que credèvan
que non podèvas estar escriuta
Ara qu'an provat
que s'èran enganadas.
Heuscara ialgui adi mundura. Euskara ialgi hadi mundura. Lenga basca, vè au món.
Lengoagetan ohi inçan
Estimatze gutitan
Oray aldiz hic beharduc
Ohori orotan.
Lengoajetan ohi hintzan
estimatze gutxitan
orain aldiz hik behar duk
ohore orotan.


.
Heuscara habil mundu gucira. Euskara habil mundu guzira. Lenga basca, vè dens lo món sancèr.
Berceac oroc içan dira
Bere goihen gradora
Oray hura iganenda
Berce ororen gaynera.
Bertzeak orok izan dira
bere goihen gradora
orain hura iganen da
bertze ororen gainera.


.
Heuscara Euskara Lenga basca
Bascoac oroc preciatzẽ
Heuscaraez iaquin harrẽ
Oroc iccassiren dute
Oray cerden heuscara.
Baskoak orok preziatzen
Euskara ez jakin arren
orok ikasiren dute
orain zer den Euskara.


.
Heuscara Euskara Lenga basca
Oray dano egon bahiz
Imprimitu bagueric
Hiengoitic ebiliren
Mundu gucietaric.
Oraindano egon bahaiz
inprimitu bagerik
hi engoitik ibiliren
mundu guztietarik.


.
Heuscara Euskara Lenga basca
Eceyn erelengoageric
Ez francesa ez berceric
Oray eztaerideyten
Heuscararen pareric.
Ezein ere lengoajerik
ez frantzesa ez bertzerik
orain ez da erideiten
Euskararen parerik.


.
Heuscara ialgui adi dançara. Euskara ialgi hadi dantzara. Lenga basca, vè dançar.