Avicebron
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Avicebron o Salamon Ben Gabiròl (en ebrieu Šelomoh ben Yehudah ibn Gabirol = שלמה בן יהודה אבן גבירול; en arabi Sulaymān ibn Yaḥyà ibn Jabīrūl = سليمان بن يحيى بن جبيرول) foguèt un filosòf e poèta josieu andalosin nascut a Malaga cap a 1021 e mòrt a Valéncia cap a 1058.
Somari |
[Modificar] Biografia
Filh d'una familha cordoesa qu'escapava de las revòltas que donèron fin al califat cordoés (per aquò, Ibn Ezra e Ibn Zakkuto l'apelan al-qurtubi 'lo cordoés', encara qu'el dins mantun poèma acrostic se definís coma al-malaqí 'de Malaga'), e orfanèl dempuèi fòrça joven, arribèt a Saragossa, a ont foguèt *élevé [fr] e educat. Son gèni poetic li valèt l'emparament del *mécène [fr] Yequtiel ben Isaac, visir josieu del rei Mundir II de la taifa de Saragossa. Avicebron se referís a Yekutiel ben Isaac coma "prince", "nasí de princes e sobirans" e "senhor dels senhors", e li adreça una partida granda de sos poèmas mai eminents. Aqueste es un fragment elegiac de la mòrt de sòn mèstre Yequtiel ben Ishaq:
-
- Obsèrva lo solelh del crepuscul, vermelh,
- coma revestit d'un vel de porpra:
- va en desvelhant los costats del nòrd e del sud,
- mentre cobrís d'escarlata lo ponent;
- abandona la tèrra nuda
- en cercant de refugi dins l'ombra de la nuèch;
- alavetz lo cèl s'escuresís, coma
- se se cobrisse de dòl pe la mòrt de Yequtiel.
En 1039, après los incidents arribats pendent lo còp d'estat de Abd Allah ben Hakam contra Mundir II, que desroquèt la dinastia dels tujibies, Yequtiel èra estat assassinat e, après li dedicar sas elegias mai belas (como lo fragment anterior), Avicebron daissèt Saragossa e partiguèt a Granada, a la recèrca d'un autre protector dins la persona de l'un dels personatges mai notables e poderoses d'aquela epòca: Samuel ha-Naguid (Shemuel ibn Nagrela), visir de Badis ibn Habus, lo rei zirí de Granada. Figuèt preceptor de son filh Josèf e, malgrat l'origina comuna de lors familhas (las doas èran cordoesas e emigradas a Màlaga), lors relacions foguèron conflictivas, en arribant tanben a l'afrontament personal, per la rivalitat poetica e lo caractèr particular d'Avicebron, qu'Ibn Ezra ne diguèt: "Son gèni indomptable li portèt a injuriar los grands e a lor amplir d'otratges, sens les perdonar lors defèctes". Après residir mantuna annadas a Granada, optèt novèlament de tornar a Saragossa. L'opinion positiva sus Ben Gabiròl per de cronicaires posteriors coma Ibn Ezra, Al-Tulaituli, Al-Harizi, Ibn Daud, Ibn Parhon o Josef Qimhi, son pas una manifestacion de l'estima que recebèt de sos contemporanèus, ja qu'après la mòrt de Yequtiel, e sens l'emparament de Samuel ha-Naguid (Shemuel ibn Nagrela), l'afrontament amb sos correligionaris acabèt amb la promulgacion d'un herem o anatèma, e son expulsionde la comunautat ebrieva de Saragossa (1045) d'ont tornèt partir a l'exilh. Sembla que s'compliguèron pas sos desirs de partir a Sion, e i a pas de testimoniatges fiables sul darrièr periòde de sa vida. Ibn Zakkuto relata una legenda romantica de sa mòrt a València, per un poèta mossolman gelós de sos poèmas, e qu'après son enterrament jos un figuièr, aquel faguèt los fruchs mai doçes.
[Modificar] Obratge
Foguèt autor de nombroses panegirics e elegias, mas escriguèt de satiras e d'autoelogis, qu'èran de genres abituals entre los poètas arabes contemporanèus, mas non pas entre los ebrieus. Escriguèt tanben nombrosa poesia religiosa, que'n ressortís Keter Malkut (Corona del reialme), un poèma long de tendéncias misticas que supausa una sintèsi entre las cresenças tradicionalas josievas e la filosofia neoplatonica, tot aquò adornat per una coneissença granda de l'astronomia aràbia. Compausèt, al delà, dos tractats celebres en lenga aràbia. Lo primièr es de caractèr filosofic e foguèt revirat al latin coma Fons vitae (la fònt de la vida). Lo segond, lo Kitab islah al-ahlaq, en ebrieu תיקון מידות הנפש, Tiqqun middot ha-nefes (La correccion dels caractèrs), de 1045, s'ocupa de l'etica e la morala e es d'orientacion ascetica.
[Modificar] Fons Vitae
Sa òbra mai celèbra es La fònt de la vida (en latin Fons Vitae; en arabi: ينبوع الحياة Yanbu` al-hayat); en ebrieu: מקו חיים Meqôr hayyîm) fa partida de la filosofia neoplatonica e es basadasuls «Salms» XXXVI, 10. Aquesta òbra adòpta la forma d'un dialòg entre un mèstre e son discípol, e es devesida en cinc partidas:
- La primièra partida es una explicacion preliminara de las nocions de forma e matèria universala.
- La segonda descriu la matèria esperituala *jos-jatzent jos las formas corporalas.
- La tresena demòstra l'existéncia de las substàncias simplas.
- La quatrena s'ocupa de las formas e matèrias de las substàncias simplas.
- La cinquena tracta de las formas e matèrias universalas qu'existisson per *soi-même [fr].
Ja qu'aquesta òbra a cap de referéncias suls tèxtes fondamentals del Judaïsme (de la Torà o Pentateuc (los cinc primièrs libres de la Bíblia) o del Talmud), e pr'amor qu'es originàriament redigida en arabi, Avicebrón son autor foguet al començament considerat un filosòf mossolman. Sa traduccion al latin per de monges franciscans jol nom de Fons Vitae, venguèt tanben una referéncia importanta per aquela òrdre e pel mond crestian en general.
[Modificar] Òbras d'Avicebron
- Diwan
- Anaq
- Sefer tiqqum middot ha-nefes
- Sefer Meqor Hayyim
- Sefer Mibhar ha-peninim
- Keter Malkut
