Avicebron

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

Avicebron o Salamon Ben Gabiròl (en ebrieu: Shelomoh ben Yehudah ibn Gabirol = שלמה בן יהודה אבן גבירול; en arabi: Sulaymān ibn Yaḥyà ibn Jabīrūl = سليمان بن يحيى بن جبيرول) foguèt un poèta e filosòf josieu andalosin nascut a Malaga c. 1021 e mòrt a Valéncia c. 1058.

Biografia[modificar | modificar la font]

Filh d'una familha cordoesa qu'escapava de las revòltas que donèron fin al califat cordoés (per aquò, Ibn Ezra e Ibn Zakkuto l'apelan al-qurtubi 'lo cordoés', encara qu'el dins mantun poèma acrostic se definís coma al-malaqí 'de Malaga'), e orfanèl dempuèi fòrça jove, arribèt a Saragossa, que s'i eduquèt. Son gèni poetic li valguèt l'emparament del mecènas Yequtiel ben Isaac, visir josieu del rei Mundir II de la taifa de Saragossa. Avicebron se referís a Yekutiel ben Isaac coma "prince", "nasí de princes e sobeirans" e "senhor dels senhors", e li adreça una partida granda de sos poèmas mai eminents. Aqueste es un fragment elegiac de la mòrt de sòn mèstre Yequtiel ben Ishaq:

Obsèrva lo solelh del crepuscul, roge,
coma revestit d'un vel de porpra:
va desvelhant los costats del nòrd e del sud,
mentre cobrís d'escarlata lo ponent;
abandona la tèrra nuda
en cercant refugi dins l'ombra de la nuèch;
alavetz lo cèl s'escuresís, coma
se se cobrisse de dòl per la mòrt de Yequtiel.

En 1039, après los incidents arribats pendent lo còp d'Estat de Abd Allah ben Hakam contra Mundir II, que desroquèt la dinastia dels tujibies, Yequtiel èra estat assassinat e, après li dedicar sas elegias mai bèlas (coma lo fragment anterior), Avicebron daissèt Saragossa e partiguèt a Granada, a la recèrca d'un autre protector dins la persona d'un dels personatges pus notables e poderoses d'aquela epòca: Samuel Hanaguid (Shemuel ibn Nagrela), visir de Badis ibn Habus, lo rei zirí de Granada. Foguèt preceptor de son filh Josèf e, malgrat l'origina comuna de lors familhas (las doas èran cordoesas e emigradas a Màlaga), lors relacions foguèron conflictivas, en arribant tanben a l'afrontament personal, per la rivalitat poetica e pel caractèr particular d'Avicebron, qu'Ibn Ezra ne diguèt: "Son gèni indomptable lo portèt a injuriar los grands e a lor amplir d'otratges, sens lor perdonar lors defauts". Après demorar mantuna annada a Granada, causiguèt tornarmai de tornar a Saragossa. L'opinion positiva sus Ben Gabiròl per de cronicaires futurs coma Ibn Ezra, Al-Tulaituli, Al-Harizi, Ibn Daud, Ibn Parhon o Josef Qimhi, es pas una manifestacion de l'estima que recebèt de sos contemporanèus, ja qu'après la mòrt de Yequtiel, e sens l'emparament de Samuel Hanaguid, l'afrontament amb sos correligionaris acabèt amb la promulgacion d'un herem o anatèma, e son expulsion de la comunautat ebrieva de Saragossa (1045) que i partiguèt tornarmai a l'exili. Sembla que se compliguèron pas sos desirs de partir a Sion, e i a pas de testimoniatges fisables sul darrièr periòde de sa vida. Ibn Zakkuto relata una legenda romantica de sa mòrt a Valéncia, per un poèta musulman gelós de sos poèmas, e qu'après son enterrament jos un figuièr, aquel faguèt los fruchs mai doces.

Òbra[modificar | modificar la font]

Foguèt autor de nombroses panegirics e elegias, mas escriguèt de satiras e d'autoelògis, qu'èran de genres tipics entre los poètas arabis contemporanèus, mas non pas entre los ebrieus. Escriguèt tanben nombrosa poesia religiosa, que'n ressortís Keter Malkut (Corona del reialme), un poèma long de tendéncias misticas que supausa una sintèsi entre las cresenças tradicionalas josievas e la filosofia neoplatonica, tot aquò adornat per una coneissença granda de l'astronomia aràbia. Compausèt tanben dos tractats celèbres en lenga aràbia. Lo primièr es de caractèr filosofic e foguèt traduch al latin coma Fons vitae (la fònt de la vida). Lo segond, lo Kitab islah al-ahlaq, en ebrieu תיקון מידות הנפש, Tiqqun middot ha-nefes (La correccion dels caractèrs), de 1045, s'ocupa de l'etica e la morala e es d'orientacion ascetica.

Fons Vitae[modificar | modificar la font]

Son òbra mai celèbra es La fònt de la vida (en latin Fons Vitae; en arabi: ينبوع الحياة Yanbu` al-hayat; en ebrieu: מקו חיים Meqôr hayyîm). Fa partida de la filosofia neoplatonica e se basa suls «Salms» XXXVI, 10. Aquesta òbra adòpta la forma d'un dialòg entre un mèstre e son discípol, e es devesida en cinc partidas:

  • La primièra partida es una explicacion preliminara de las nocions de forma e de matèria universala.
  • La segonda descriu la matèria esperituala sosjacent dins las formas corporalas.
  • La tresena demòstra l'existéncia de las substàncias simplas.
  • La quatrena s'ocupa de las formas e de las matèrias de las substàncias simplas.
  • La cinquena tracta sus las formas e matèrias universalas qu'existisson per elas-meteissas.

Ja qu'aquesta òbra a cap de referéncias suls tèxtes fondamentals del Judaïsme (de la Torà o Pentateuc o del Talmud), e pr'amor qu'es originàriament redigida en arabi, Avicebron foguèt al començament considerat un filosòf musulman. Sa traduccion al latin per de monges franciscans jol nom de Fons Vitae, venguèt tanben una referéncia per aquel òrdre e pel mond crestian en general.

Autras òbras d'Avicebron[modificar | modificar la font]

  • Diwan
  • Anaq
  • Sefer tiqqum middot ha-nefes
  • Sefer Meqor Hayyim
  • Sefer Mibhar ha-peninim
  • Keter Malkut